یلدا ذبیحی

دانشگاه

اشتغال

امنیت اجتماعی

احترام اجتماعی

]]> tag:4ghad.com,2007:/p1//8.312 ۴.اردیبهشت.۸۷ ۴.اردیبهشت.۸۷

گاهی وقت‌ها زندگی برای ما آدم‌ها آن‌قدر یک‌نواخت و تکراری می‌شود که فکر می‌کنیم از ازل همین‌طور بوده و تا ابد هم همین‌طور خواهد بود. در حالی که نمی‌دانیم تا همین 50-60 سال پیش، زندگی مادربزرگ‌ها و مادران‌مان 180 درجه با زندگی امروز ما متفاوت بوده است. گاهی که صحبت از قدیم می‌شود و مادربزرگم تعریف می‌کند که در یک خانه بزرگ قدیمی که هر خانواده یک اتاق در آن داشته، زندگی می‌کرده است، نمی‌توانم تصور کنم که چطور می‌شود خانه‌ای به آن شلوغی را با دیدگاه‌ها و سلیقه‌های متفاوت تحمل کرد آن هم در شرایطی که من و برادرم با وجود این‌که هر کدام یک اتاق جداگانه داریم نمی‌توانیم یک روز را بی‌دعوا و سر و صدا سپری کنیم. مادربزرگ می‌گوید: «آن موقع احترام بین اعضای خانواده حاکم بود. کسی روی حرف بزرگ‌تر حرف نمی‌زد و دخترها هم که اصلا حرف نمی‌زدند!» وقتی صحبت از گذشته می‌شود، مادربزرگ دوست دارد ساعت‌ها از آن حرف بزند و این بهترین فرصت است که ببینیم زندگی دختران 7-6 دهه پیش چگونه بوده است.

سر سوخته‌ای که سبز شد
مادربزرگ اهل ورامین است. او دومین دختر یک خانواده 8 نفری بود و به قول خودش عزیز دردانه پدر. او تعریف می‌کند: «آن موقع همه آرزو داشتند فرزندشان پسر بشود و اگر کسی دختردار می‌شد همه برایش دلسوزی می‌کردند و انگار که مصیبتی به او وارد شده باشد تسلیت می‌گفتند. خیلی‌ها حتی اسم زن و دخترشان را صدا نمی‌کردند و به آن‌ها ضعیفه و منزل و... می‌گفتند و اجازه نمی‌دادند آن‌ها به تنهایی از خانه خارج شوند. اما پدر من از این دسته نبود و با این‌که 5 دختر و یک پسر داشت، هیچ فرقی بین یک‌دانه پسرش با ما نمی‌گذاشت.» مادربزرگ به یاد آن روزها آهی می‌کشد و ادامه می‌دهد: «هر سال عید، پدرم دست مرا می‌گرفت و با هم به عید دیدنی می‌رفتیم. همه پدرم را شماتت می‌کردند که چرا با دخترت به این‌طرف و آن‌طرف می‌روی و حتی بعضی می‌گفتند مگر سر سوخته‌ات سبز شده است؟ اما پدرم به این حرف‌ها توجهی نداشت و می‌گفت دختر و پسر نعمت خدا هستند و فرقی ندارند. بعدها که پدرم پیر و بیمار شد و من از او مراقبت می‌کردم پدرم می‌گفت کاش حالا اعضای فامیل این‌جا بودند و می‌دیدند که دختر عصای دست آدم است یا پسر.»

از مادربزرگ درباره زندگی دختران در آن دوره می‌پرسم و او می‌گوید: «ورامین یک شهر مذهبی بود و با این‌که رضاخان در آن دوره تغییرات زیادی به وجود آورده بود اما مردم همچنان سنت‌های خود را حفظ کرده بودند. دخترها به ندرت از خانه خارج می‌شدند و اگر هم بیرون می‌رفتند چارقد سر می‌کردند و روبند می‌زدند. تفریحات‌شان هم بیشتر مربوط به کارهای خانه‌داری بود؛ مثل گل‌دوزی و خیاطی و مربا و ترشی درست کردن و... آن دوره دخترها خیلی هنرمند بودند و به تنهایی می‌توانستند یک خانواده را اداره کنند؛ نه مثل حالا که تازه روزی که به خانه شوهر می‌روند می‌خواهند یاد بگیرند که گاز را روشن کنند.»

حرف خانه شوهر که می‌شود مادربزرگ نگاهی به عکس پدربزرگ روی تاقچه می‌کند و می‌گوید: «وقتی ازدواج‌های الان را می‌بینم که خانواده‌ی پسر چندین‌بار می‌روند و می‌آیند و دختر و پسر با هم حرف می‌زنند و بعد تازه تصمیم می‌گیرند که آیا با هم ازدواج کنند یا نه‌، تعجب می‌کنم. دوره ما اصلا از این خبرها نبود. با این‌که پدرم نسبت به خانواده‌های دیگر کمتر سنتی فکر می‌کرد ولی به آداب و رسوم پای‌بند بود و من، شوهرم را تا بعد از عقد ندیده بودم. وقتی آن‌ها به خواستگاری‌ام آمدند، من از پشت در چای را به پدرم دادم و همان‌جا پشت در نشستم و به حرفهای‌شان گوش دادم. وقتی پدرم به آن‌ها جواب مثبت داد، قلبم داشت از حلقم بیرون می‌آمد. البته به پدرم اطمینان داشتم و می‌دانستم آدم خوبی را برایم انتخاب کرده است اما باز هم دلم می‌خواست خودم هم می‌توانستم در این مورد نظر بدهم ولی آن موقع از این خبرها نبود و دخترها جرات چنین کاری را نداشتند.»

این دبیرستانی‌ها 
وقتی حرف‌های مادربزرگم را برای دوستم، صدف تعریف می‌کنم، چشم‌هایش از تعجب گرد می‌شوند. مادر صدف که شاهد حرف‌های ماست می‌گوید: «مادربزرگت راست می‌گوید؛ شرایط زندگی دخترها امروز خیلی فرق کرده است. الان شما به راحتی درس می‌خوانید و حتی برای ادامه تحصیل به شهرهای دیگر می‌روید و یا به سر کار می‌روید؛ در صورتی که ما برای درس‌خواندن سختی‌های زیادی را متحمل می‌شدیم  و به سختی می‌توانستیم خانواده‌مان را راضی کنیم تا اجازه بدهند ما به مدرسه برویم. خیلی از خانواده‌ها فقط پسرها را به مدرسه می‌فرستادند و دخترها را در خانه نگه می‌داشتند و می‌گفتند همان خانه‌داری و بچه‌داری را یاد بگیرند، کافی است و بعد هم هنوز دست راست و چپش را نشناخته بود، می‌نشاندندش سر سفره عقد و باید می‌رفت سر خانه و زندگی‌اش.»

مادر صدف آلبوم دوره جوانی‌اش را نشان‌مان می‌دهد و تعریف می‌کند: «من خیلی به درس‌خواندن علاقه داشتم؛ به همین خاطر با هزار زور و زحمت پدرم را راضی کردم اجازه بدهد به مدرسه بروم. پدرم خودش بی‌سواد بود و همیشه از این‌که نمی‌تواند بخواند و بنویسد ناراحت بود. برای همین اجازه داد که من به مدرسه بروم. تا کلاس ششم را در محل خودمان خواندم اما برای دبیرستان باید به مدرسه‌ای که خیلی از خانه‌مان دور بود می‌رفتم. پدرم اجازه نداد که در دبیرستان ثبت نام کنم و گفت تا همین‌جا برایت کافی است اما من گریه و زاری کردم و حتی سه روز غذا نخوردم تا این‌که مادرم توانست پدرم را راضی کند. وقتی من در دبیرستان ثبت‌نام کردم چند تا از دخترهای محله‌مان هم به فکر ادامه تحصیل افتادند و با هم یک گروه شدیم و آن وقت دیگر پدر و مادرهای‌مان اجازه دادند که به دبیرستان برویم. ما با هم می‌رفتیم و با هم بر می‌گشتیم و این طوری دوری راه هم کمتر اذیت‌مان می‌کرد.»

باز هم همان حکایت همیشگی

دست‌یابی به فرصت‌های برابر، آرزوی همیشگی زنان بوده و هست. صدف می‌گوید: «ما توانایی‌های زیادی داریم و باید فرصتی برای‌مان فراهم شود تا آن‌ها را نشان دهیم. ما مادران فردای جامعه‌ایم و اگر ما فرصت رشد و پیشرفت داشته باشیم، جامعه نیز رو به رشد خواهد رفت.» صدف البته راست می‌گوید اما نباید از تحولات زیادی که در زندگی دختران امروز رخ داده است، غافل شد.

ساحل، خواهر صدف، می‌گوید: «وقتی زندگی خودم را با مادرم مقایسه می‌کنم می‌بینم که من شرایط خیلی خوبی دارم. به کلاس‌های دل‌خواهم می‌روم، ورزش و رانندگی می‌کنم، حق انتخاب و تصمیم‌گیری دارم و بسیاری دیگر از چیزهایی را که مادرم نداشته است، در اختیار دارم. با وجود این هنوز راضی نیستم و فکر می‌کنم، چیزهایی هست که به آن‌ها دست نیافته‌ام؛ مثلا استقلال بیشتری می‌خواهم و این‌که پدر و مادرم به اندازه برادرم به من اختیار و آزادی عمل بدهند. مثلا او بدون اجازه آن‌ها بیرون می‌رود و هر وقت که بخواهد برمی‌گردد اما من قبل از خروج از خانه باید به همه توضیح بدهم که کجا می‌روم، با کی می‌روم و کی برمی‌گردم و...» ساحل ادامه می‌دهد: «برادرم می‌تواند هر لباسی بپوشد و هر مدل مویی داشته باشد اما من چنین اجازه‌ای ندارم و توجیه پدر و مادرم این است که خب او پسر است و فرق می‌کند و من نمی‌دانم جنسیت دیگر چه جور توجیهی است؟ آن هم وقتی همیشه می‌گویند بین من و برادرم فرق نمی‌گذارند.»

آدم‌ها انگار برای این آفریده شده‌اند که همیشه ناراضی باشند. به‌خصوص خانم‌ها که ایده‌آل‌گراترند و به راحتی به وضع موجود راضی نمی‌شوند. ما امروز درس می‌خوانیم، سر کار می‌رویم و همسرمان را انتخاب می‌کنیم و در بسیاری از فعالیت‌های ورزشی، هنری، علمی و... حضور داریم اما باز هم راضی نیستیم و عدالت و برابری بیشتری را در حق و حقوق‌مان طلب می‌کنیم. به هر حال وقتی در کمیت نیمی از اعضای جامعه‌ایم چرا در کیفیت نباشیم؟

تصاویر تزئینی است.

 سرشار از باورهای دنیازده‌ی باستانی که به عادت همه‌ی ادوار تاریخ، عقل و دل را آلوده‌ی خویش کرده بودند، به سرزمین جدیدی قدم گذاشتم که خوب می‌دانستم اگر اندکی روح را به امواج زلال آسمانی‌اش بسپارم، همه‌ی دنیا فراموشم می‌شود. و این فراموشی حتی اگر لحظه‌ای هم باشد، شکوهش تا همیشه می‌ماند و مرا به ترک دنیا فرا می‌خواند. آن‌جا مدرسه‌ی دختران روشندلی بود که امیدشان به خدا و اعتمادشان به خویشتن راه را بر آنان روشن می‌نمود. آن دریای دل‌های روشن را کشیدن نتوان، اما به قدر تشنگی در سبوی قلم خویش به ارمغان لحظه‌های‌تان آورده‌ام، جرعه‌ای همراه شوید:

چرا مدرسه‌ای جدا؟!
این‌جا مدرسه‌ی دخترانه‌ای است ویژه‌ی نابینایان در شهرستان ری، و من- مثل همه‌ی آدم‌های اطرافم- نمی‌دانم چرا این‌جا، پی چیزهای عجیب و غریب می‌گردم. شاید برای این‌که این‌جا مدرسه‌ی ویژه‌ای است و همین جداسازی، در ذهن مردم نیز دیوار قطوری بین دیدن و ندیدن کشیده است. نتیجه‌ی این تفکرات، اولین سؤال من می‌شود از معاون مدرسه که به چرایی وجود چنین مدارسی و عدم حضور دانش‌آموزان نابینا در مدارس عادی برمی‌گردد. معاون مدرسه بسیار خوش‌برخورد و با نشاط قانعم می‌کند: «این‌جا تعداد دانش آموزان کمتر است و معلم هم آموزش ویژه دیده و تک‌تک به بچه‌ها سرمی‌زند. از سوی دیگر به علت عدم وجود فرهنگ مناسب، احتمال برخورد بد و توهین‌آمیز دانش‌آموزان با هم‌کلاسی نابینای‌شان در مدارس عادی بسیار زیاد است.» نیم‌ساعت به زنگ تفریح دانش‌آموزان مانده است و این فرصت خوبی است برای یک گشت کوچک در مدرسه‌ای استثنائی.

مثل هر مدرسه‌ی دیگر...
مدرسه‌ای است، مثل همه‌ی مدرسه‌های دیگر، دیوارها پر از بُرد، و بُردها پر از کاغذها و برگه‌های مختلف و من متعجب، خیره به عکس‌ها و نوشته‌ها که برای چه کسی به دیوار زده شده‌اند؟
ساختمان مدرسه، فضای بزرگی ندارد اما همان فضای کوچک همه‌ی پایه‌ها از اول دبستان تا سوم دبیرستان را درخود جای داده و کلاسی هم برای کودکان چند‌ معلولیتی و البته مثل همه‌ی مدارس دیگر، کتاب‌خانه و آزمایش‌گاه و نمازخانه و دفتر هم دارد و اتاق مشاوره. روی در هر کلاس برگه‌ای زده‌اند که پایه‌ی هر کلاس را مشخص می‌کند با خط فارسی و پائین برگه، همان عنوان با خط بریل. گوشه‌ی راهرو هم مثل همه‌ی مدارس کمدی است با دری شیشه‌ای پر از جوایز مختلف.
متن کتاب‌های درسی مثل سایر مدارس است فقط به خط بریل. خط بریل خطی جهانی است و یادگیری‌اش امری حیاتی برای همه‌ی نابینایان. اما نکته‌ی جالب آن‌جاست که همه‌ی دانش‌آموزان این مدرسه نیازی به یادگیری خط بریل ندارند. تعحب نکنید، بسیاری از کسانی که ما نابینای‌شان می‌پنداریم، در واقع کم‌بینا هستند و به کمک عینک یا ذره‌بین و البته درشت‌نمایی نوشتار می‌توانند ببینند و برای خواندن و نوشتن از خط فارسی استفاده می‌کنند.
داخل دفتر مدرسه، درانتظار زنگ تفریح، هم‌صحبت خانم عبداللهی می‌شوم؛ دختر جوانی که دیپلمش را در همین مدرسه گرفته و اکنون سال سوم دانشگاه پیام‌نور است. برای کار عملی تحقیقش باید تدریس داشته باشد و دلیل بودنش در این‌جا هم همین است. حس می‌کنم باید کمی صمیمانه‌تر باب گفتگو را باز کنم و به مسائل خصوصی‌تر هم بپردازم؛ می‌پرسم هیچ‌وقت نشده به خاطر کم‌بینایی‌، رسیدن به آرزوی بزرگی را از دست بدهی؟ می‌گوید: «بله شده. دوست داشتم بازیگر شوم یا عروسک‌گردان اما نشد.» بعدتر متوجه می‌شوم دوره‌ی دانش‌آموزی‌اش اهل موسیقی بوده و پای ثابت جشنواره‌ها، نت‌ها را هم حفظ می‌کرده.
از مطالعات غیر درسی‌اش می‌پرسم و جواب می‌شنوم: نشریه‌ی «ایران سپید»، ماهنامه‌ی «بشری» که هم خط بریل دارد و هم درشت‌نمایی. و البته فصلنامه‌ی «رودکی». کتاب را هم به صورت نوار از کتابخانه‌ی رودکی می‌گیریم، و از خواندن رمان‌های «بر باد رفته» و اسکارلت می‌گوید. خواهرش هم کم‌بیناست و کارشناس روان‌شناسی و برادرش هم و البته فوق‌دیپلم الاهیات. ناخودآگاه ذهنم به طرف پدر و مادرش می‌رود. نمی‌دانم جز ایمان به‌خدا چه‌چیز انسان را در چنین مواقعی از ناشکری باز می‌دارد؟! و یاد همه‌ی ناشکری‌هایم می‌افتم که به کوچک‌ترین درد و رنجشی، همه‌ی رحمت الاهی را به فراموشی می‌سپارم. حس غریبی دارم حسی که ناخودآگاه چشمانم را نم می‌زند.

اینترنت فراموش نشود!
جاذبه‌ی دنیای اینترنت، بیشتر از آن است که عده‌ای فقط به خاطر نداشتن حس بینایی از آن دست بکشند و بی‌خیالش شوند، خصوص آن‌که در دنیای امروز تکنولوژی برای هر مشکلی از این دست چاره‌ای می‌اندیشد. برای نابینایان هم سیستم «نوید 4» و «پک جاز» امکان استفاده از اینترنت را فراهم آورده؛ به این شکل که صفحات را روخوانی می‌کند. البته اگر مطلب انگلیسی باشد اول ترجمه می‌کند بعد روخوانی. در واقع می‌شود ترجمه‌ی گویا. (همان چیزی که خیلی از کاربرها به آن نیازمندند!)
خانم عبداللهی همچنان برای من سخن می‌گوید؛ ساده و صمیمی و دل‌نشین، و چه خوش‌حالم که بارانی شدن هوای چشمانم، و ایستادن دستم از نوشتن را نمی‌بیند و هم‌چنان ادامه می‌دهد. وقتی می‌پرسم از خدا گلایه‌ای ندارید و قاطعانه می‌شنوم: «نه، حتماً مصلحت من در این بوده است.» دلم برای جانمازم و هوای بارانی دل‌شکستگی‌هایم تنگ می‌شود. چه بد که هوای اندک مناجات‌های گاه به گاهم را به جای شکر داشته‌هایم، همیشه به شکوه‌ی نداشته‌هایم آلوده‌ام. چه بد!
زنگ تفریح که می‌شود به حیاط می‌روم. بچه‌ها در گروه‌های سه‌چهار نفری به گفتگو و خنده مشغولند. دو نفر تنها به دیوار تکیه داده‌اند و گویا با هم درددل می‌کنند. بچه‌های ابتدایی هم در گوشه‌ی حیاط مشغول بازی با تاب و سرسره هستند. چقدر همه‌چیز طبیعی است! همه‌چیز جز دل من که گویا پس از باران، رنگین‌کمانی شده است.

پای درد یک دل روشن
به سراغ جمعی از بچه‌ها می‌روم: اول دبیرستان هستند و خنده و شادی‌شان، پر سر و صدا! می‌پرسم: «تنها بیرون می‌روید؟» غیر از یکی بقیه، پاسخ‌شان مثبت است و آن یکی هم حس می‌کنم فقط کمی اعتماد به نفسش پایین است. می‌گوید: «باید با عصای سفید بروم، مردم به من نگاه می‌کنند و من دوست ندارم مورد توجه مردم قرار بگیرم.» گر چه در دلم کمی به او حق می‌دهم اما می‌گویم: «خب نگاه کنند چیز خاصی که نمی‌بینند، دختری با عصای سفید راه می‌رود.» و سعی می‌کنم بی‌تفاوتی را از لحنم دریابد. از لبخندش می‌فهمم که در می‌یابد، اما ادامه می‌دهد: «فرهنگ برخورد با نابینایان در جامعه‌ی ما جا نیفتاده است. مردم با دید منفی و همراه با حس ترحم نگاه می‌کنند. یک بار یکی از دوستانم برای رد شدن از خیابان تقاضای کمک کرده بود به جای رد شدن از خیابان، با یک 100 تومانی مواجه شده بود!» و من باز هم در دلم به او حق می‌دهم. ما هنوز نمی‌دانیم یک معلول هم انسانی است مثل ما و نیازی به برخوردهای برخاسته از حس ترحم ندارد.
به خاطر حضور من دخترها دیر به کلاس می‌رسند و توی راهرو معلم‌شان که از نبود آن‌ها متعجب شده ناگهان ما را می‌بیند:
- کجا رفتید؟ فکر کردم کلاس تعطیله!
بچه‌ها هر کدام به شوخی و جدی، با صمیمیت پاسخش را می‌دهند. بعد سر کلاس می‌روند و من کمی با دبیرشان هم‌کلام می‌شوم. تازه کارش را در این مدرسه شروع کرده و بسیار از حضور در این‌جا خوشحال است. می‌گوید: «بچه‌های این‌جا دل پاکی دارند و این تنها تفاوت این‌ها با خیلی از مردم است. بسیاری از مردم برای حاجت گرفتن نذر این‌ها می‌کنند.» شاید انعکاس همان دل‌های پاک‌شان باشد، این صمیمت غریب که با معلم‌شان دارند و با خودشان و حتی با من. و به خاطر همین صمیمیت است که معلم‌های این‌جا، شاگردان‌شان را با اسم کوچک صدا می‌زنند.
فرصت اندکی است تا پایان کلاس‌ها و من از معلم ریاضی سال دوم دبیرستان اجازه می‌گیرم 10 دقیقه‌ای فقط سر کلاسش حضور داشته باشم.

بی‌هیچ حرف و کلامی. کلاس 8 دانش آموز دارد.
جمعیت کلاس‌های دیگر هم بیشتر از این نیست. بچه‌ها به احترام من برمی‌خیزند، و من شرمنده‌ی ادب‌شان، تشکر می‌کنم. میزها دور تا دور کلاس چیده شده‌اند و روی هر میز دستگاهی که به وسیله‌ی آن می‌توان خط بریل را نوشت (پرکینز). دستگاه‌های پر سرو صدایی است. معلم‌شان می‌گوید: «کمی که بگذرد عادت می‌کنی.» معلم تمرین می‌دهد و تک‌تک به بچه‌ها سر می‌زند، می‌پرسد و... یکی از بچه‌ها شیطنتش گل می‌کند: «خانم 5 دقیقه به زنگ است؛ اجازه می‌دهید وسایل‌مان را جمع کنیم؟». «نه» گفتن معلم خنده را مهمان لب‌های دانش آموز می‌کند و باز تمرینی دیگر...
و من فکر می‌کنم به مردم سرزمینم که با اینان غریبه‌اند، نه در صدا ‌و ‌سیما از اینان خبری هست، نه در مطبوعات. سالی یک روز، روز جهانی نابینایان یا عصای سفید که می‌شود پی تقدیر و تقدیس نابینایان می‌رویم و بعد همه چیز فراموش‌مان می‌شود. و شاید هم فکر می‌کنیم همان یک کتابی که مؤسسه‌ی... برای این‌ها تکثیر می‌کند کافی است و همین که کتاب چاپ امسال 10 سال بعد به صورت نوار یا خط بریل به نابینایان برسد یعنی آخر امکانات. اما ساده‌لوحی است اگر ندیدن را امتحانی تنها برای روشن‌دلال بدانیم و خود را از معرکه‌ی ابتلاء برحذر بدانیم.

با بال شکسته پر کشیدن هنر است

زنگ می‌خورد. دیگر فرصتی برای ماندن نیست. سرویس‌ها منتظر بچه‌ها مانده‌اند و من، صادقانه بگویم، دلم نمی‌خواهد بروم. دیگر از آن باورهای دنیازده‌ی باستانی در دلم خبری نیست. من امروز فائزه را دیدم که با اطمینان به من می‌گفت: «من فرقی بین خودم با بچه‌های عادی نمی‌بینم. حتی در خیلی موارد من بالاتر هستم.» و چقدر دلم می‌خواهد که به آرزویش برسد. او دلش می‌خواهد طراح لباس شود. من امروز محدثه را دیدم که گرچه ازخط بریل متنفر بود و دوست داشت خط فارسی را یاد بگیرد اما شادابی و نشاط و شیطنت‌های نوجوانی‌اش عجیب دل من را برای پاکی دوران نوجوانی‌ام تنگ کرد. من امروز معصومه را دیدم که به یقین می‌گفت: «از خدا گلایه‌ای ندارم، حتماً خدا فهمیده که این جوری برای ما بهتر است.» معصومه با همه سیزده سالگی‌اش چه ساده «راضی به رضای خدا بودن» را برای من تبیین کرد.
من امروز آموختم که با همین دو چشم که برای دیدن آیات الهی به من داده شده آن‌قدر سرگرم دنیا شده‌ام که این آیه‌های روشن را اصلاً ندیده بودم و چه بد که فکر می‌کردم نداشتن چشم یعنی نبودن! ولی اکنون حضور این دختران پر امید و پرشور و پر تلاش را بسیار پررنگ‌تر می‌بینم تا بودن زمینی خودم را و حتی تو را و هنوز مانده‌ام رضا بودن به مصلحت الهی را از اینان بیاموزم یا توکل را، یا پشت‌کار و امید را...
فقط خوب می‌دانم مقصد اگر پرواز باشد، بال‌های شکسته هم مانع نمی‌شود و اصلاً هنر در همین پر کشیدن با بال‌های شکسته است.
 

دلش از همه دنیا و ما فیها گرفته بود، انگار یه كوه غم رو دلش انبار شده بود، بدون هدف تو خیابون پرسه می‌زد، حتی نمی‌تونست تشخیص بده كه كجاست. سرش رو پایین انداخته بود و به حركت بی‌هدف پاهاش خیره شده بود، یك‌قدم، دو قدم، سه قدم...،  هر از گاهی كه سرش رو بالا می‌گرفت و نگاهش تو نگاه كسی گره می‌خورد، كنجكاوی رو تو نگاه‌شون می‌خوند، می‌دونست كه بعضی‌هاشون واقعا دوست دارن بدونن كه این دختر، با این سر و شكل، چرا این قدر غمگین و افسرده تو خیابون پرسه می‌زنه.

مانتوی تنگ كرم‌رنگی تنش بود، شال شكلاتی‌رنگی نیمی از موهاش رو پوشونده بود، لاك قرمز رنگ دست و پاهاش از دور خودنمایی می‌كرد، و اون چیزی كه بیشتر از همه نگاه‌های رهگذرها رو به طرفش جلب می‌كرد، چشمان گیرا و مهربونش بود. سیاهی چشماش به شفق می‌مانست و ابروهای آتشینش كه از گزند دست آرایشگرهایی كه تاتو رو تنها راه زیبا شدن ابرو می‌دونستن در امان مونده بود، بینی خوش‌تراشش زیر تیغ جراحی نرفته بود و گونه‌های بر آمده‌اش اتاق عمل رو به خودش ندیده بود. اما دلش رو كه كسی نمی‌دید، دلش رو كه كسی حس نمی‌كرد، دلش می‌خواست هیچ كدوم از این زیبایی‌ها مال اون نبود، یه دختر معمولی و بی‌هیچ‌گونه زیبایی بود، ولی آرامش داشت، آسایش داشت، از دست همه آدمایی كه ازشون آزار دیده بود، و ازشون خسته بود.

نفهمید چقدر پیاده راه رفته، به خودش كه اومد، صدای اذان رو شنید و خودش رو داخل حیاط مسجد پیدا كرد، نفهمید كی و چرا اومده بود اون‌جا. به اطرافش نگاهی كرد، و نگاه‌های متعجب مردم رو كه تو این محیط انگار عجیب‌تر شده بود روی خودش احساس كرد، گوشه حیاط مسجد تابلوی وضو‌خانه رو كه دید به طرفش حركت كرد.

داخل كه شد چند خانم مسن در حال وضو گرفتن بودن، كمی تامل كرد و به یكی از اونا نگاه كرد. تقریبا متوجه شد كه چطوری باید وضو بگیره، آستینش رو بالا زد و شروع به وضو گرفتن كرد. وقتی برگشت، از نگاه پیرزن مسنی كه كنار دستش داشت وضو می‌گرفت به شدت جا خورد؛ پیرزن آن‌چنان نگاهی به دختر می‌كرد كه انگار جن دیده. دختر برگشت، نگاهی تو آینه به خودش كرد اما هیچ‌چیز عجیبی پیدا نكرد؛ صورت زیباش برای خودش عادی شده بود، از این نوع نگاه‌ها زیاد دیده بود اما این یكی خیلی عجیب‌تر بود. پیرزن تا اومد حرفی بزنه، زنگ تلفن همراه دختر به صدا در اومد و مجبورش كرد كه از وضوخانه بیرون بیاد و حرف پیرزن رو نشنوه.

همون‌طور كه مشغول صحبت با تلفن بود، تو حیاط دنبال در ورودی مخصوص بانوان گشت و اونو گوشه حیاط مسجد پیدا كرد. جلو كه رفت، روی در نوشته بود:« مراقب كفش‌های خود باشید، كفش‌های خود را داخل كیسه نایلونی گذاشته و با خود به همراه ببرید!» و گوشه در ورودی چندین كیسه نایلونی دید كه روی هم انبار شده بودن، تعجب كرد: «مگه تو خونه خدا هم دزدی میشه؟!»

كفش به دست وارد مسجد شد. دلش اون‌قدر گرفته بود كه دوست داشت همون‌جا، جلوی در بشینه و زار‌زار گریه كنه و ساعت‌ها با خدای خودش حرف بزنه، شاید برای اولین بار بود كه اون‌قدر دلش "خدا "  می‌خواست. گوشه مسجد تو قفسه یه كمد، چند تا چادر گل‌دار سفید بود. یكیش رو برداشت، مهر و تسبیحی هم از جا مهری برداشت و یه گوشه خلوت مسجد رو انتخاب كرد.

كم‌كم جمعیت داخل مسجد زیاد می‌شد كه اكثرا هم مسن بودن. سرش رو روی مهر گذاشت و دیگه نتونست از تكون خوردن شونه‌هاش از شدت گریه جلوگیری كنه. اشك امونش نداد، و مهرش از گریه خیس شد.

بعد از چند دقیقه‌ای صدای مكبر به گوشش خورد: «قد قامة الصلواة» با نگاه به اطرافیانش اون هم از جاش بلند شد كه شروع كنه به نماز خوندن. هنوز اشك از چشماش سرازیر بود، یه دفعه یكی از خانم‌های مسن، با حالتی كه گویا از قبل دشمنی باهاش داشته، سرش داد كشید: «تو با این سر و وضع می‌خوای وایسی تو صف نماز جماعت؟ تو خجالت نمی‌كشی؟ می‌خوای نماز ما رو هم اشكال‌دار كنی؟ تو با اون ناخن‌های لاك‌زده‌ات فكر كردی وضوت درسته؟!» و... دختر دیگه چیزی نمی‌شنید. اشك از چشماش سرازیر شده بود اما انگار گوش‌هاش رو كر كرده بود، بغضش تركید، به گوشه مسجد خزید و یاد این شعر افتاد:

ما برای وصل كردن آمدیم       نی برای فصل كردن آمدیم

دخترک کوله‌پشتي‌اش را به دوشش انداخت و از در دانشگاه بيرون آمد. با مهشيد خداحافظي کرد‌، موهايش را که از مقنعه بيرون آمده بود مرتب کرد‌، از خيابان رد شد. روي سنگفرش پياده‌رو راه مي‌رفت و موزائيک‌ها را مي‌شمرد. اين‌طوري مي‌توانست در حين راه رفتن کتاني‌هايش را ببيند. چقدر طول کشيده بود تا پول‌هايش را جمع کند و کتاني‌هايي را که به قول خودش All Star  بود بخرد. حالا که به کفش‌هايش نگاه مي‌کرد مي‌ديد چقدر دوست‌شان دارد...

سلام! چرا وقتي راه مي‌ري به کفشهات نگاه مي‌کني؟

دخترک رويش را که برگرداند پسري هم سن و سال خودش ديد. همقدم با دخترک راه مي‌آمد و در حالي‌که دست‌هايش توي جيبش بود سعي مي‌کرد از دخترک عقب نماند. دخترک بي توجه به او راه مي‌رفت. پسرک ادامه داد: اسم من سُهرابه... دانشجوي معماري‌ام... مي‌تونم بپرسم اسمت چيه؟... دخترک قدم‌هايش را تند‌تر کرد. سهراب منتظر جواب بود. دخترک اما فقط به زمين نگاه مي‌کرد و تند تند راه مي‌رفت. چند متري جلو‌تر سهراب قدم‌هايش را آرام کرد. آرام و آرام‌تر و آرام‌تر و بالاخره ايستاد و رفتن دخترک را نگاه کرد. ابروهايش را بالا انداخت و برگشت. دخترک هنوز هم به زمين، به کفش‌هايش نگاه مي‌کرد و راه مي‌رفت... به ياد کلاسي افتاد که دير رسيده بود و استاد راهش نداده بود‌. چقدر از استاد دلخور بود؛ به خاطر سه دقيقه تاخير از سه ساعت کلاس محروم شده بود‌. ليلي يا مجنون‌؟ کدام‌شان عاشق‌تر بودند؟ اين سوالي بود که سر کلاس ادبيات استاد پرسيده بود‌. 

استاد من از هر دوشون عاشق‌ترم ( اين حسام هم يه طوري‌ش ميشه‌ها)  
استاد عشق کيلو چنده‌؟ کي تو اين دوره زمونه وقت عاشقي داره ( چقدر سطحي نگاه مي‌کنه شيوا )  
استاد اين ليلي رو که بايد گرفت خفه کرد اين‌قدر مجنون رو اذيت کرد ( معلوم نيست ليلي بالاخره مي‌خواد جواب خواستگاري اين مجيد بيچاره رو بده يا نه‌؟!‌ )  
عشق ديگه از مد افتاده‌، حالا ديگه GF مد شده بايد...‌(‌...)

راستي عشق يعني چي‌؟ کي عاشقه‌؟ ليلي يا مجنون‌؟ الانم ميشه عاشق شد؟ دخترک سخت عاشق فکر کردن به عشق شده بود که ... ببخشيد‌، يه دفعه مردي با عجله از کنارش رد شد؛ به شونه دخترک زد و او را از افکارش بيرون کشيد و پاره کردن افکار دخترک را به يک ببخشيد تمام کرد‌.
راستي سهراب کو‌؟ دانشجوي دانشگاه ما بود‌؟ از کجا فهميد من به کفش‌هايم ‌...

گلفروشی ، باید برای پدرش گل می خرید . گل رز شاخه ای 700 تومان ، لیلیوم 1500 تومان ، نرگس... ، مریم .... کوکب.... راستی چرا اسم گلها را روی مردها نمی گذارند ؟!؟ سه شاخه گل رز بدون هیچ تزیینی .  
آقا لطفا تیغ هایش را بزنید . دفعه پیش تیغ ها دست پدرش را زخم کرده بودند .

راستی چرا پدر نمی تواند ببیند ؟
چرا مادر اینقدر مهربان است ؟
برادرم کی سربازیش تمام میشود ؟
راستی دخترک چقدر دلش برای خدا تنگ شده بود .
آه چقدر ذهن شلوغی دارد دخترک...

دخترک همچنان پایین را نگاه می کرد و قدم هایش را می شمرد. از روی سایه ها می پرید و قدم هایش را کوتاه و بلند می کرد. کتانی های All Star از نو بودن می افتاد و خاکی می شد. مثل روزهای عمر دخترک که نمی دانست چه زود می گذرد...

دختر كوچولو چادر مادرش را كشيد‌: مامان‌، ايجا‌، ايجا‌، از اين علوسكا مي‌خوام‌!
مامان چند لحظه دخترش را نگاه كرد‌، دستش را محكم در دست گرفت و به سمت قسمتي از فروشگاه اسباب‌بازي‌فروشي رفت كه عروسك‌ها بودند‌. دختر كوچولو توي اين فروشگاه بزرگ اسباب‌بازي با ديدن اين همه اسباب‌بازي جور‌واجور به هيجان آمده بود‌. همين‌طور مادرش در انتخاب مردد مانده بود چه طور اسباب‌بازي‌اي بخرد؛ كه انتخاب دختر كوچولو كارش را راحت‌تر كرده بود‌. هرچه در قسمت اسباب‌بازي‌هاي فكري اين پا و آن پا كرده بود‌، قاب چشم‌هاي دختر كوچولو هيچ وسيله‌اي را آن چنان تسخير نكرده بود كه قسمت عروسك‌ها‌. مادر چند لحظه به كودكي‌هايش رفت و ياد عروسك‌هاي پارچه‌اي افتاد كه مادرش برايش مي‌دوخت‌. گردن‌شان شل و ول بود و سرشان هميشه به سمت پايين آويزان.

مادر دست دخترش را از دستش بيرون آورد و به دختر كوچكش اجازه داد بين قفسه‌ها قدم بزند و انتخاب كند‌. دختر كوچولو متفكرانه شروع به راه رفتن كرد‌. دو دسته موهاي بافته‌ي طلايي‌اش از روسري كوچكش بيرون آمده بود و با هر حركت او بالا و پايين مي‌رفت‌. سرانجام آن چشم‌هاي گرد عسلي رنگ‌، روي چشم‌هاي قهوه‌اي رنگ عروسكي ثابت ماند‌. آن دو دسته موهاي بافته‌ي طلايي هم آرام گرفتند‌. بالاخره تصميمش را گرفت‌. سرش را به سمت مادرش چرخاند‌: از اينا‌! از اينا مي‌خوام‌!

مادر به سمت عروسك رفت كه توي طلق زيبايي جا خوش كرده بود‌، سليقه‌ي دختر كوچكش را تحسين كرد‌. برچسب روي آن را خواند‌؛ با ديدن قيمت آه از نهادش بلند شد‌، سعي كرد موجودي توي كيف پولش را دقيق به خاطر بياورد ، بيشتر پولي را كه براي خريد ماهانه داشت بايد براي اين عروسك مي‌پرداخت‌. چند لحظه تامل كرد‌، دوباره دست دخترش را گرفت‌: بيا بريم ببينيم اون عروسكا خوشگل نيستند‌؟

- مامان من اينو مي‌خوام ! اين كه چادل پوشيده ... مث تو‌! من اينو دوس دالم‌!
مادر اول برچسب روي عروسك را خواند‌، بعد گفت‌:
- اينو ببين‌! چه عروسك  قشنگي‌! دلت از اين عروسكا نمي‌خواد‌؟ 
دختر كوچولو پايش را به زمين زد : نه‌! اين كه روسلي نداله‌! دوسش ندالم‌! دوسش ندالم‌!
مادر وانمود كرد حرفش را نشنيده‌. دستش را كشيد‌؛ دوست نداشت با زور دختر كوچكش را وادار به كاري كند‌. ولي چاره اي نداشت‌! يا اين عروسك يا هيچ چيز‌!
اين حرف را كه به دختر كوچك پنج ساله‌اش زد‌، دختر هيچ حرفي نزد‌، عروسك مو بور چشم آبي را در بغل گرفت و با هم به سمت صندوق فروشگاه حركت كردند‌.

سلام
این یك مقاله نیست. یك گفتگوی ساده است كه بیشتر جنبه‌ی گزارش دارد و بر اساس واقعیت‌هایی است كه خودم تجربه كرده‌ام. با این حال ترجیح می‌دهم اسمش را حرف دل بگذارم.
بارها پیش آمده كه با دوستانم در مورد زندگی و تحصیل و كار در یك كشور غریبه صحبت كرده‌ام و مزایا و مشكلاتش را با هم مرور كرده‌ایم اما شاید بد نباشد كه نگاه دوباره‌ای به این موضوع بیندازیم و كمی منطقی‌تر و به دور از ملاحظات، شرایط را بررسی كنیم.

ترجیح می‌دهم بحث را با اصل مطلب یعنی دلیل خروج از كشوری كه در آن متولد شده‌ایم شروع كنیم. همه‌ی ما ایرانی هستیم. این‌كه روی ایرانی بودن تاكید می‌كنم به دلیل اشاره به خوی ایرانی و شرقی است و حقیقت این است كه خارج شدن از محیط امن و راحت وطن- با وجود تمام مشكلات، كمبودها و آسیب‌هایش- تصمیم ساده‌ای نیست و این مشكل درست زمانی خودش را نشان می‌دهد كه تمام دارایی و شغل و دوستان را از دست بدهیم و چشم باز كنیم و خود را در غربت بیابیم.

دلایل زیادی برای رها كردن داشته‌ها و دنبال كردن آرزوها وجود دارد كه من به هیچ وجه با اصل این موضوع مخالف نیستم و برعكس معتقدم كسی كه رویاهایش را دنبال می‌كند طعم واقعی زندگی را می‌چشد؛ كسی كه هدفی دارد و برای رسیدن به آن هدف تلاش می‌كند. اما به شرط این‌كه تمام این‌ها با چشم‌هایی باز صورت بگیرد نه این‌كه فقط رویایی غیر منطقی را پرورش داده و به هر قیمتی دنبالش كنیم تا در نهایت به خودمان بباورانیم كه اشتباه كرده‌ایم و شاید حتی زمانی به این نتیجه برسیم كه دیگر پلی برای بازگشت باقی نگذاشته باشیم.

عده‌ی زیادی ایران را به این دلیل ترك می‌كنند كه كشور آزادی نیست و به هر بهایی خانه و زندگی و دوستان را ترك می‌كنند تا به آزادی‌ای كه در نظر دارند برسند؛ این‌كه بتوانند آن‌طور كه مایلند بپوشند و آن‌طور كه مایلند رفتار كنند. فراموش نكنیم كه هر جامعه‌ای هر قدر هم آزاد، قوانین و چارچوبی دارد كه تخلف از آن برای هیچ كس جایز نیست و اصلا دلیل تشكیل یك اجتماع این است كه افرادی با فرهنگ و زبان و قانون یكسان دور هم جمع شوند و با احترام گذاشتن به تمام این ارزش‌ها، یک زندگی سالم و اجتماعی داشته باشند. و بهتر است كمی منطقی باشیم؛ هر جامعه‌ای هر قدر هم از بیرون زیبا و فریبنده باشد، باز هم دچار نقص‌هایی است و همیشه عده‌ای هستند كه به طور كامل احساس رضایت نمی‌كنند و خوش‌بخت نیستند. این‌كه حجاب در جامعه‌ی ایران اجباری است و این‌كه روابط آزاد دختر و پسر و برگزاری مهمانی‌های مختلط و مصرف مشروبات الكلی و مواد اعتیاد آور ممنوع است و در این مورد سخت‌گیری‌هایی هم می‌شود واقعیتی است اجتناب‌ناپذیر.

دوستانی دارم كه برای رسیدن به این آزادی محدود، سرمایه و مسكن و شغل، و از همه مهم‌تر آرامشِ بودن در كنار خانواده و دوستان را از دست دادند و در عوض منزلی بی‌اندازه كوچك با اجاره‌بهای سنگین و بی‌كاری و هزار جور مشكل ناشی از آن با چاشنی افسردگی و تنهایی عایدشان شد. گاهی تعجب می‌كنم وقتی می‌بینم عده‌ای چنان پل‌های پشت سر را خراب می‌كنند و با اطمینان پیش می‌روند كه دیگر هیچ راه بازگشتی باقی نمی‌گذارند و در نتیجه تبدیل می‌شوند به آدمی كه بعد از بیست و چند سال هنوز سرگشته است و قراری برایش باقی نمانده است.

پیشنهاد می‌كنم كسانی كه برای تحصیل روانه‌ی كشورهای دیگر می‌شوند در درجه‌ی اول، به طور كامل تحقیق كنند تا به جایی بروند كه هدف‌شان را تأمین كند و در درجه‌ی دوم مطمئن شوند كه پشتوانه‌ی مالی كافی برای گذران یك زندگی دانشجویی در كشور غریب را دارند و در غیر این صورت از این كار جدا صرف نظر كنند؛ چون با توجه به این‌كه دارندگان ویزای تحصیلی حق كار كردن به صورت رسمی را ندارند افرادی كه پشتوانه‌ی مالی مناسب ندارند و تامین نیستند مجبور می‌شوند برای تأمین مخارج سرسام‌آور تحصیل و زندگی، وارد بازار سیاه شوند و به بیگاری به تمام معنا تن بدهند و در نهایت، بعد از تمام تحقیرهایی كه در این بازارها عایدشان می‌شود و كارهای پستی كه اجبارا به آن‌ تن می‌دهند دست‌مزد حداقلی دریافت كنند كه یك‌دهم تمام كاری كه انجام داده‌اند هم نیست و كفاف یك زندگی عادی را هم نمی‌دهد.

متاسفانه دولت ما در این مورد واقعا كوتاهی می‌كند. سفیرهای ما در كشورهای دیگر وظیفه دارند وضعیت تحصیلی و اجتماعی این كشورها را بررسی كرده، گزارش سالیانه‌ی آن را به دولت ارائه دهند و دولت موظف است این اطلاعات را در اختیار مردم قرار دهد تا با چشم باز انتخاب كنند. مثلا كسی كه علاقه دارد در رشته‌ی پزشكی تحصیل كند باید با این اطلاعات نتیجه بگیرد كه كجای دنیا برای تحصیل مناسب‌ترین گزینه است و... اما متاسفانه چیزی نمی‌بینیم جز كوتاهی‌ای كه منجر به سردرگمی عده‌ی قابل توجهی از فرزندان مستعد خاك‌مان می‌شود و این واقعا جای پی‌گیری دارد.

عده‌ای به دنبال كار بهتر و رفاه و آسایش بیشتر از كشورشان دست می‌شویند و بدون در نظر گرفتن جوانب و سرانجام كار، راهی غربت می‌شوند. این عده كه اكثرا با ویزای دانشجویی یا اقامت پناهندگی و گاهی - البته در ایران كمتر و آن هم به دلایل خاص - به صورت قاچاق از كشور خارج می‌شوند، این رویای دور را در سر می‌پرورانند كه در كشورهای دیگر با فرش قرمز و خدم و حشم انتظارشان را می‌كشند و خوش‌بختی جایی دیگر است و زمانی چشم‌شان به روی حقیقت باز می‌شود كه همان دارایی اندك‌شان را هم از دست داده‌اند و تازه می‌فهمند كه یك خارجی در هر كجای دنیا یك خارجی است و تا ابد با شهروندان آن كشور فرق دارد. این تفاوت كه در مرحله‌ی اول بی‌اهمیت به نظر می‌آید، زمانی جدی می‌شود كه برای كار و تحصیل و اقامت و حتی اجاره‌ی یك منزل كوچك، آن قدر این موضوع را به رخ‌‌مان بكشند كه به ناچار سعی در پنهان كردنش كنیم.